Όταν συζητάμε για την παιδική παχυσαρκία, συνήθως καταλήγουμε στην ίδια ερώτηση: «Τι τρώει αυτό το παιδί;»
Είναι, όμως, αυτή η σωστή ερώτηση;
Φυσικά η διατροφή έχει σημαντικό ρόλο. Αν περιοριστούμε όμως στο τι υπάρχει στο πιάτο ενός παιδιού, θα χάσουμε μεγάλο μέρος της εικόνας. Η παιδική παχυσαρκία δεν είναι απλώς αποτέλεσμα του ότι κάποιο παιδί τρώει περισσότερο ή κινείται λιγότερο. Είναι ένα σύνθετο ζήτημα στο οποίο συμμετέχουν βιολογικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί και συμπεριφορικοί παράγοντες.
Και αυτό έχει σημασία, γιατί αλλάζει όχι μόνο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το πρόβλημα, αλλά και τον τρόπο που προσπαθούμε να το αντιμετωπίσουμε.
Πόσο συχνή είναι η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα;
Το πρόβλημα παραμένει ιδιαίτερα σημαντικό στη χώρα μας.
Σύμφωνα με τον έκτο γύρο της ευρωπαϊκής μελέτης COSI του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2022–2024), περίπου 37% των παιδιών ηλικίας 7–9 ετών στην Ελλάδα είχαν υπέρβαρο, συμπεριλαμβανομένης της παχυσαρκίας. Πρόκειται για ένα από τα υψηλότερα ποσοστά μεταξύ των χωρών που συμμετείχαν στην έρευνα.
Χρειάζεται, βέβαια, να προσέχουμε πώς ερμηνεύουμε τους αριθμούς. Το ποσοστό αφορά συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα και δεν σημαίνει ότι το ίδιο ισχύει για όλα τα παιδιά και τους εφήβους.
Το σημαντικότερο είναι πως πίσω από αυτές τις μετρήσεις υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν, αναπτύσσονται και χρειάζονται υποστήριξη — όχι ετικέτες.
Τρεις παράγοντες που είχαμε εντοπίσει πριν από χρόνια
Σε ένα παλαιότερο άρθρο είχα αναφερθεί σε έρευνα του Πανεπιστημίου του Illinois, όπου εξετάστηκαν 22 πιθανοί παράγοντες κινδύνου σε 329 παιδιά προσχολικής ηλικίας και τους γονείς τους.
Τρεις παράγοντες παρουσίασαν σημαντική συσχέτιση με την παρουσία υπέρβαρου ή παχυσαρκίας: η διάρκεια του ύπνου, ο Δείκτης Μάζας Σώματος των γονέων και οι περιοριστικές πρακτικές σίτισης που εφαρμόζονταν με στόχο τον έλεγχο του βάρους.
Τα ευρήματα εξακολουθούν να έχουν ενδιαφέρον. Δεν σημαίνουν, όμως, ότι ανακαλύψαμε τις τρεις αιτίες της παιδικής παχυσαρκίας.
Η έρευνα ήταν παρατηρητική. Μας έδειξε συσχετίσεις, όχι απαραίτητα σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος. Για παράδειγμα, ένας γονέας μπορεί να περιορίζει συγκεκριμένα τρόφιμα επειδή ήδη ανησυχεί για το βάρος του παιδιού του.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι χρειάζεται μια πολύ ευρύτερη προσέγγιση. Έχω αναφερθεί και παλιότερα στη δυσκολία να ερμηνεύσουμε το βάρος μόνο από την πρόσληψη θερμίδων, στο άρθρο «Υπέρβαροι και παχύσαρκοι έφηβοι καταναλώνουν λιγότερες θερμίδες από τους συνομηλίκους τους». Πρόκειται για ιστορική αναφορά σε συγκεκριμένη μελέτη, όχι για καθολικό κανόνα.
Ο ύπνος είναι μέρος της διατροφικής υγείας
Συχνά ασχολούμαστε με το πρωινό, το δεκατιανό, το μεσημεριανό και το βραδινό, αλλά ξεχνάμε να ρωτήσουμε τι ώρα κοιμάται το παιδί.
Ο ανεπαρκής ύπνος συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης παχυσαρκίας, ενώ μπορεί να επηρεάζει την όρεξη, τη διάθεση, την καθημερινή δραστηριότητα και την ικανότητα διατήρησης σταθερών συνηθειών.
Οι συστάσεις για τον συνολικό ημερήσιο ύπνο είναι περίπου 9–12 ώρες για παιδιά 6–12 ετών και 8–10 ώρες για εφήβους 13–17 ετών. Δεν αρκεί όμως να μετράμε ώρες· χρειάζεται να εξετάζουμε και τη σταθερότητα του ωραρίου και την ποιότητα του ύπνου.
Ένα παιδί που κοιμάται αργά επειδή περνά αρκετή ώρα μπροστά σε μια οθόνη μπορεί την επόμενη ημέρα να είναι περισσότερο κουρασμένο και λιγότερο δραστήριο.
Το βάρος των γονέων δεν σημαίνει ότι φταίνε οι γονείς
Η συσχέτιση του βάρους των γονέων με εκείνο των παιδιών δεν είναι παράξενη.
Μέσα στην ίδια οικογένεια μοιραζόμαστε γονίδια, τρόφιμα, ώρες γευμάτων, καθημερινές συνήθειες και συχνά το ίδιο περιβάλλον.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας γονέας ευθύνεται προσωπικά για το βάρος του παιδιού του.
Σημαίνει ότι οι αλλαγές που αφορούν ολόκληρη την οικογένεια έχουν μεγαλύτερη πρακτική αξία από το να ζητάμε μόνο από το παιδί να αλλάξει.
Αν θέλουμε να υπάρχουν περισσότερα λαχανικά στο οικογενειακό τραπέζι, δεν χρειάζεται να τα τρώει μόνο ένα μέλος της οικογένειας. Αν θέλουμε λιγότερα αναψυκτικά στην καθημερινότητα, μπορούμε να κάνουμε την αλλαγή όλοι.
Η οικογένεια πρέπει να λειτουργεί ως περιβάλλον υποστήριξης, όχι ως μηχανισμός ελέγχου.
Πρέπει να απαγορεύουμε τα γλυκά και τα σνακ;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της αρχικής μελέτης.
Ο αυστηρός περιορισμός τροφίμων, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζεται λόγω του βάρους του παιδιού, μπορεί να έχει ανεπιθύμητα αποτελέσματα στη σχέση του με το φαγητό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα παιδί πρέπει να έχει απεριόριστη πρόσβαση σε όλα τα τρόφιμα.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να οργανώνουμε το διατροφικό περιβάλλον της οικογένειας και στο να λέμε συνεχώς σε ένα παιδί «εσύ δεν επιτρέπεται να φας αυτό γιατί θα παχύνεις».
Οι γονείς μπορούν να αποφασίζουν ποια τρόφιμα θα υπάρχουν στο σπίτι, πώς οργανώνονται τα γεύματα και ποιες επιλογές είναι διαθέσιμες. Το παιδί, ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του, χρειάζεται χώρο να αναγνωρίζει την πείνα και τον κορεσμό του.
Προτιμώ επίσης να μη χρησιμοποιούμε το φαγητό ως ανταμοιβή ή τιμωρία. Το γλυκό δεν χρειάζεται να γίνει ούτε απαγορευμένος καρπός ούτε βραβείο για την καλή συμπεριφορά.
Φυσική δραστηριότητα: περισσότερη κίνηση, όχι τιμωρητική άσκηση
Δεν χρειάζεται κάθε παιδί να γίνει αθλητής.
Χρειάζεται όμως να έχει καθημερινές ευκαιρίες να κινηθεί, να παίξει και να βρει δραστηριότητες που του αρέσουν.
Για παιδιά και εφήβους 6–17 ετών συστήνονται τουλάχιστον 60 λεπτά μέτριας έως έντονης φυσικής δραστηριότητας ημερησίως. Αυτά μπορούν να περιλαμβάνουν παιχνίδι, ποδήλατο, περπάτημα, χορό και αθλητισμό.
Η κίνηση δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τρόπος να «κάψουμε» ένα γλυκό που καταναλώσαμε. Πρέπει να συνδέεται με τη χαρά, την υγεία, την κοινωνικοποίηση και την καλύτερη καθημερινή λειτουργικότητα.
Δεν είναι μόνο θέμα ατομικών επιλογών
Ας σκεφτούμε λίγο και το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά.
Πόσο εύκολο είναι να παίξουν με ασφάλεια έξω; Ποιες τροφές είναι διαθέσιμες στο σχολείο; Πόσο χρόνο έχουν οι γονείς για προετοιμασία γευμάτων; Πόσο επηρεάζουν οι διαφημίσεις τις επιθυμίες των παιδιών; Πόσο κοστίζουν οι καθημερινές διατροφικές επιλογές;
Δεν έχουν όλες οι οικογένειες τις ίδιες δυνατότητες.
Γι’ αυτό και η αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην ατομική προσπάθεια. Χρειάζεται υποστήριξη από το σχολείο, την κοινότητα, το σύστημα υγείας και τις δημόσιες πολιτικές.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στην πράξη;
Να οργανώσουν το οικογενειακό τραπέζι. Όπου είναι εφικτό, τα κοινά γεύματα και η ποικιλία τροφίμων βοηθούν στη διαμόρφωση καθημερινών συνηθειών.
Να κάνουν το νερό τη συνηθισμένη επιλογή. Η μείωση των ζαχαρούχων ροφημάτων είναι μια πρακτική αλλαγή που μπορεί να αφορά ολόκληρη την οικογένεια.
Να προστατεύσουν τον ύπνο και το παιχνίδι. Σταθερό πρόγραμμα ύπνου, ευκαιρίες για κίνηση και λιγότερος περιττός καθιστικός χρόνος είναι μέρος της συνολικής φροντίδας της υγείας.
Να αποφεύγουν τα αρνητικά σχόλια για το σώμα. Οι συζητήσεις για τη διατροφή χρειάζεται να επικεντρώνονται στην υγεία, στην ενέργεια και στην καθημερινή ευεξία, όχι στην εμφάνιση ή στην ενοχή. Για το θέμα αυτό είχα γράψει και στο άρθρο «Μη σχολιάζετε το βάρος των παιδιών σας».
Να ζητούν κατάλληλη υποστήριξη όταν χρειάζεται. Ένα παιδί δεν είναι ένας μικρόσωμος ενήλικας και δεν χρειάζεται να εφαρμόζει δίαιτες ενηλίκων.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας;
Αν υπάρχει ανησυχία για την ανάπτυξη ή το βάρος ενός παιδιού, η αξιολόγηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ηλικία, το φύλο, τις καμπύλες ανάπτυξης, την πορεία του βάρους και του ύψους, το ιατρικό ιστορικό και τη γενικότερη υγεία του.
Ο Δείκτης Μάζας Σώματος στα παιδιά ερμηνεύεται σε σχέση με την ηλικία και το φύλο, όχι με τα όρια που χρησιμοποιούμε στους ενήλικες.
Σε αρκετές περιπτώσεις χρειάζεται συνεργασία παιδιάτρου, διαιτολόγου–διατροφολόγου και, όπου ενδείκνυται, άλλων επαγγελματιών υγείας.
Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες υποστηρίζουν τις οικογενειοκεντρικές, πολυπαραγοντικές παρεμβάσεις. Ιδιαίτερα για παιδιά με παχυσαρκία, η οργανωμένη και επαρκούς διάρκειας επαγγελματική υποστήριξη έχει ισχυρότερη επιστημονική τεκμηρίωση από τις περιστασιακές συμβουλές ή μια αυστηρή δίαιτα.
Το ζητούμενο είναι η βελτίωση της υγείας με σεβασμό στην ανάπτυξη, στην ψυχική υγεία και στις ανάγκες του παιδιού.
Συχνές ερωτήσεις
Φταίνε οι γονείς για την παιδική παχυσαρκία;
Όχι με την έννοια της προσωπικής ενοχής. Το οικογενειακό περιβάλλον επηρεάζει τις συνήθειες, αλλά συμμετέχουν επίσης η βιολογία, η γενετική προδιάθεση, οι κοινωνικές συνθήκες και πολλοί άλλοι παράγοντες. Οι γονείς μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό μέρος της λύσης.
Πρέπει ένα παιδί με παχυσαρκία να κάνει δίαιτα;
Όχι μια αυστηρή δίαιτα ενηλίκων χωρίς επαγγελματική καθοδήγηση. Οι στόχοι διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία, την ανάπτυξη και την κατάσταση της υγείας του παιδιού. Η προσέγγιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και να καλύπτει τις θρεπτικές ανάγκες της ανάπτυξης.
Αρκεί να κόψουμε τα γλυκά;
Όχι. Η ποιότητα της διατροφής είναι σημαντική, αλλά ο ύπνος, η φυσική δραστηριότητα, το οικογενειακό περιβάλλον και η γενικότερη υγεία έχουν επίσης ρόλο. Δεν υπάρχει μία αλλαγή που λύνει από μόνη της το πρόβλημα.
Τελικά, τι φταίει για την παιδική παχυσαρκία;
Αν έπρεπε να κρατήσουμε ένα μόνο συμπέρασμα, θα ήταν ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός υπεύθυνος και σίγουρα δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε το παιδί ως υπεύθυνο για το πρόβλημα.
Η διατροφή έχει σημασία. Ο ύπνος έχει σημασία. Η κίνηση, η κληρονομικότητα, οι συνθήκες ζωής και η πρόσβαση σε υγιεινές επιλογές έχουν επίσης σημασία.
Εκείνο που θεωρώ πιο ουσιαστικό είναι να μετατοπίσουμε το ενδιαφέρον μας από το «πώς θα αδυνατίσει το παιδί» στο «πώς θα μεγαλώσει μέσα σε ένα περιβάλλον που υποστηρίζει την υγεία του».
Και αυτή είναι μια αλλαγή που μπορεί να ξεκινήσει από ολόκληρη την οικογένεια.
Κωνσταντίνος Μαλαχάς
Διαιτολόγος–Διατροφολόγος
Επιστημονικές πηγές
ΕΟΔΥ (2026) — Η εικόνα του υπέρβαρου και της παχυσαρκίας στην Ελλάδα.
WHO Europe (2025) — COSI, έκτος γύρος συλλογής δεδομένων 2022–2024.
USPSTF (2024) — High Body Mass Index in Children and Adolescents: Interventions.
NICE (2025) — Overweight and obesity management, NG246.