Η βιταμίνη D είναι γνωστή κυρίως για τον ρόλο της στην υγεία των οστών. Όταν έγραψα για πρώτη φορά αυτό το άρθρο, το 2014, όλο και περισσότερες μελέτες την συνέδεαν με τον διαβήτη και αρκετές άλλες παθήσεις. Θυμάμαι πόσο εύκολα μπορούσε τότε κάποιος να διαβάσει έναν εντυπωσιακό τίτλο και να συμπεράνει ότι βρέθηκε ένας νέος τρόπος πρόληψης.
Από τότε έχουμε περισσότερες και καλύτερα σχεδιασμένες μελέτες. Και θεωρώ ότι αξίζει να ξαναδούμε το θέμα με μια βασική ερώτηση: το ότι τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετίζονται με τον διαβήτη σημαίνει ότι η λήψη της μπορεί να τον προλάβει; Η απάντηση δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι».
Τι είναι η βιταμίνη D και γιατί τη χρειαζόμαστε;
Η βιταμίνη D είναι λιποδιαλυτή βιταμίνη με ορμονική δράση, σημαντική για την απορρόφηση ασβεστίου και φωσφόρου, τη διατήρηση της υγείας των οστών και άλλες λειτουργίες του οργανισμού. Την προσλαμβάνουμε από ορισμένα τρόφιμα και συμπληρώματα, ενώ μπορεί να συντεθεί στο δέρμα με την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας UVB.
Στον οργανισμό μετατρέπεται διαδοχικά στο ήπαρ και στους νεφρούς σε μορφές που επιτρέπουν τη λειτουργία της. Όταν χρειάζεται να αξιολογήσουμε εργαστηριακά την κατάστασή της, συνήθως χρησιμοποιείται η 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D] στο αίμα. Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε υγιής άνθρωπος χρειάζεται προληπτικά αυτή την εξέταση.
Τι σχέση έχει με τον διαβήτη;
Πολλές παρατηρητικές μελέτες έχουν καταγράψει ότι άνθρωποι με χαμηλότερη συγκέντρωση βιταμίνης D εμφανίζουν συχνότερα διαβήτη τύπου 2. Είναι μια συσχέτιση που αξίζει να μελετάμε, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνη της αιτία και αποτέλεσμα.
Για παράδειγμα, η παχυσαρκία, η περιορισμένη σωματική δραστηριότητα, ορισμένες χρόνιες παθήσεις και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάζουν τόσο την κατάσταση της βιταμίνης D όσο και τον κίνδυνο διαβήτη. Για να διαπιστώσουμε αν ένα συμπλήρωμα μειώνει πραγματικά τον κίνδυνο, χρειαζόμαστε τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές και όχι μόνο συσχετίσεις.
Μπορεί το συμπλήρωμα βιταμίνης D να προλάβει τον διαβήτη τύπου 2;
Εδώ τα αποτελέσματα είναι πιο συγκεκριμένα, αλλά εξακολουθούν να απαιτούν προσοχή. Στη μεγάλη μελέτη D2d, όπου συμμετείχαν περισσότεροι από 2.400 ενήλικες με προδιαβήτη, η χορήγηση 4.000 IU βιταμίνης D ημερησίως δεν μείωσε στατιστικά σημαντικά την εμφάνιση διαβήτη τύπου 2 σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο, σύμφωνα με την κύρια ανάλυση της δοκιμής.
Αργότερα, μια μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών σε ανθρώπους με προδιαβήτη βρήκε μια μικρή σχετική μείωση του κινδύνου εμφάνισης διαβήτη σε όσους λάμβαναν βιταμίνη D. Αυτό δεν σημαίνει ότι το συμπλήρωμα έχει το ίδιο όφελος σε όλους, ούτε ότι μπορεί να αντικαταστήσει τη διατροφή, τη φυσική δραστηριότητα και τη συνολική διαχείριση του μεταβολικού κινδύνου.
Οι οδηγίες της Endocrine Society του 2024 προτείνουν εμπειρική συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D σε ενήλικες με προδιαβήτη υψηλού κινδύνου, επιπλέον των παρεμβάσεων στον τρόπο ζωής. Η σύσταση αυτή είναι υπό όρους και δεν μεταφράζεται σε οδηγία να παίρνει κάθε άνθρωπος μεγάλες δόσεις βιταμίνης D.
Και αν κάποιος έχει ήδη διαβήτη;
Μια σημαντική διάκριση: οι μελέτες πρόληψης σε άτομα με προδιαβήτη δεν αποδεικνύουν ότι η βιταμίνη D θεραπεύει τον διαβήτη τύπου 2 ή ότι βελτιώνει με βεβαιότητα τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη σε όλους. Αν υπάρχει ανεπάρκεια ή άλλη ιατρική ένδειξη, τη διαχειριζόμαστε όπως πρέπει, χωρίς να υποσχόμαστε γλυκαιμικά οφέλη που δεν έχουν τεκμηριωθεί σταθερά.
Επίσης, δεν θα μπέρδευα τον διαβήτη τύπου 1 με τον τύπο 2. Πρόκειται για διαφορετικές παθήσεις και τα στοιχεία για μια πιθανή προληπτική επίδραση της βιταμίνης D στον διαβήτη τύπου 1 δεν δικαιολογούν μια γενική σύσταση χορήγησης συμπληρωμάτων για την πρόληψή του.
Τι μας έδειχνε η παλιά μελέτη μετά τον διαβήτη κύησης;
Στο αρχικό μου άρθρο είχα αναφερθεί σε μελέτη του 2014 σε γυναίκες μετά την εγκυμοσύνη, στην οποία εξετάστηκαν τα επίπεδα βιταμίνης D και παραθορμόνης και η μετέπειτα εμφάνιση διαταραχών του μεταβολισμού της γλυκόζης. Ήταν ένα ενδιαφέρον ερευνητικό εύρημα, όχι όμως απόδειξη ότι η λήψη βιταμίνης D μετά τον τοκετό προλαμβάνει τον διαβήτη.
Για μια γυναίκα με ιστορικό διαβήτη κύησης, η προτεραιότητα παραμένει ο προβλεπόμενος μεταγεννητικός έλεγχος γλυκόζης και η μακροχρόνια παρακολούθηση, καθώς ο κίνδυνος εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 είναι αυξημένος. Αν χρειάζεται έλεγχος ή αντιμετώπιση της βιταμίνης D, αυτό αξιολογείται παράλληλα και όχι ως υποκατάστατο της παρακολούθησης.
Από πού παίρνουμε βιταμίνη D;
Η διατροφή δεν περιέχει πολλές φυσικές πηγές βιταμίνης D. Αν θέλαμε να ξεχωρίσουμε τις πρακτικότερες, θα ανέφερα τα λιπαρά ψάρια, όπως ο σολομός και οι σαρδέλες, τον κρόκο του αυγού και τα κατάλληλα εμπλουτισμένα τρόφιμα. Ορισμένα μανιτάρια που έχουν εκτεθεί σε UV μπορούν επίσης να περιέχουν βιταμίνη D. Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε γαλακτοκομικό ή κάθε μανιτάρι περιέχει σημαντική ποσότητα: χρειάζεται να κοιτάμε την ετικέτα.
Για τους περισσότερους ενήλικες έως 70 ετών, τα αμερικανικά επίπεδα αναφοράς αναφέρουν 600 IU (15 μg) ημερησίως, και για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας 800 IU (20 μg). Αυτές είναι ενδεικτικές ημερήσιες προσλήψεις αναφοράς, όχι αυτόματη συνταγή συμπληρώματος. Ανάλογα με τις οδηγίες που εφαρμόζονται, την ηλικία και την κατάσταση υγείας, οι συστάσεις μπορεί να διαφέρουν.
Αρκεί λίγη ώρα στον ήλιο;
Επειδή ζούμε στην Ελλάδα, είναι εύκολο να πιστέψουμε ότι ο ήλιος εξασφαλίζει πάντα επάρκεια. Δεν είναι τόσο απλό. Η σύνθεση στο δέρμα εξαρτάται από την εποχή, την ώρα, το γεωγραφικό πλάτος, το χρώμα του δέρματος, την ηλικία, την ένδυση και άλλους παράγοντες.
Στο παλιό άρθρο είχα γράψει ότι 10–20 λεπτά αρκούν. Σήμερα δεν θα έδινα έναν τέτοιο σταθερό χρόνο: δεν μπορεί να εξασφαλίσει επαρκή σύνθεση για όλους, ενώ η υπεριώδης ακτινοβολία αυξάνει τον κίνδυνο βλάβης του δέρματος. Δεν συστήνω ηλιοθεραπεία ή εγκαύματα ως «θεραπεία» για τη βιταμίνη D. Η φωτοπροστασία εξακολουθεί να έχει σημασία.
Ποιος χρειάζεται εξέταση και ποιος συμπλήρωμα;
Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται να μετατρέψουμε μία εξέταση αίματος σε υποχρεωτική ετήσια διαδικασία για όλους. Οι οδηγίες της Endocrine Society του 2024 δεν υποστηρίζουν τον γενικευμένο έλεγχο 25(OH)D σε κατά τα άλλα υγιείς ανθρώπους χωρίς ειδική ένδειξη. Αντίθετα, όταν υπάρχουν καταστάσεις που επηρεάζουν τον μεταβολισμό ή την απορρόφηση της βιταμίνης D, προβλήματα οστικής υγείας ή άλλοι συγκεκριμένοι λόγοι, η αξιολόγηση εξατομικεύεται.
Το ίδιο ισχύει και για τα συμπληρώματα. Δεν είναι ακίνδυνα επειδή πωλούνται χωρίς συνταγή. Η υπερβολική λήψη μπορεί να προκαλέσει υπερασβεστιαιμία και άλλες σοβαρές επιπλοκές. Το γενικό ανώτατο ανεκτό επίπεδο πρόσληψης για τους περισσότερους ενήλικες είναι 4.000 IU ημερησίως, αλλά αυτό είναι όριο ασφαλείας και όχι προτεινόμενη δόση. Υψηλότερες θεραπευτικές δόσεις, όταν χρειάζονται, απαιτούν ιατρική επίβλεψη.
Τι θα κρατούσα στην πράξη;
Αν κάποιος με ρωτούσε σήμερα «να πάρω βιταμίνη D για να μην εμφανίσω διαβήτη;», δεν θα του έδινα ένα γενικό «ναι». Θα ήθελα πρώτα να ξέρω αν έχει προδιαβήτη, ποιους άλλους παράγοντες κινδύνου έχει, τι αγωγή λαμβάνει και αν υπάρχει πραγματική ανάγκη διερεύνησης της βιταμίνης D.
Θα συνέχιζα να δίνω τη μεγαλύτερη βαρύτητα σε μια ποιοτική διατροφή, στη φυσική δραστηριότητα προσαρμοσμένη στον άνθρωπο, στη διαχείριση του βάρους όπου ενδείκνυται και στην κατάλληλη ιατρική παρακολούθηση. Το ενδεχόμενο όφελος από ένα συμπλήρωμα πρέπει να τοποθετείται στη σωστή του κλίμακα — χωρίς υπερβολές και χωρίς να χάνουμε τη συνολική εικόνα. Για πιο πρακτικά θέματα διατροφής στον διαβήτη, έχω γράψει και για τη φρουκτόζη, τα φρούτα και τους χυμούς.
Συχνές ερωτήσεις
Η χαμηλή βιταμίνη D σημαίνει ότι θα εμφανίσω διαβήτη;
Όχι. Η συσχέτιση δεν ισοδυναμεί με πρόβλεψη για ένα συγκεκριμένο άτομο, ούτε αποδεικνύει ότι η χαμηλή βιταμίνη D είναι η αιτία του αυξημένου κινδύνου.
Αν έχω προδιαβήτη, πρέπει να πάρω 4.000 IU ημερησίως;
Όχι από μόνος σας. Η δόση αυτή χρησιμοποιήθηκε σε ερευνητικές δοκιμές, αλλά δεν αποτελεί καθολική σύσταση. Η απόφαση για συμπλήρωμα και η ποσότητα πρέπει να εξετάζονται με τον θεράποντα επαγγελματία υγείας.
Μπορώ να αντικαταστήσω τα αντιδιαβητικά φάρμακα με βιταμίνη D;
Όχι. Η βιταμίνη D δεν αποτελεί εναλλακτική θεραπεία αντί της τεκμηριωμένης αγωγής για διαβήτη. Οποιαδήποτε αλλαγή φαρμακευτικής θεραπείας γίνεται με τον θεράποντα γιατρό.
Συμπερασματικά
Η βιταμίνη D παραμένει απαραίτητη για την υγεία μας. Η έρευνα για τον προδιαβήτη είναι ενδιαφέρουσα και έχει δώσει ενδείξεις μικρού οφέλους σε συγκεκριμένες ομάδες. Δεν μας επιτρέπει, όμως, να της αποδώσουμε τη δυνατότητα να προλαμβάνει ή να θεραπεύει κάθε μορφή διαβήτη. Όπως συμβαίνει συχνά στη διατροφή, η ουσία βρίσκεται στις σωστές ενδείξεις και όχι στις μεγάλες υποσχέσεις.
Κωνσταντίνος Μαλαχάς
Διαιτολόγος–Διατροφολόγος
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά ιατρική διάγνωση ή θεραπεία. Για εξατομικευμένη διατροφική αξιολόγηση μπορείτε να επικοινωνήσετε από τη σελίδα επικοινωνίας.
Επιστημονικές πηγές
Endocrine Society (2024). Vitamin D for the Prevention of Disease: Clinical Practice Guideline.
NIH Office of Dietary Supplements — Vitamin D: Health Professional Fact Sheet.